W dniu 2 sierpnia 2026 roku na cmentarzu żydowskim przy ul. Wschodniej odbyło się uroczyste odsłonięcie odrestaurowanej macewy Sory Zamenhof, stryjenki Ludwika Zamenhofa, twórcy języka esperanto. W trakcie wydarzenia dokonano również oficjalnego przekazania nowego ogrodzenia i bramy nekropolii oraz przeprowadzono specjalne oprowadzanie historyczne.
W Białymstoku zachowało się niewiele materialnych śladów obecności rodziny Zamenhofów. Dlatego odnalezienie fragmentów zniszczonego nagrobka Sory Zamenhof, znajdującego się w domu Wiernickiej Zamenhof, jest niezwykle cenne. Obelisk ten został odkryty przez przedstawiciela amerykańskiej fundacji Bialystok Cemetery Restoration Fund (BCRF) podczas prac na cmentarzu w latach 2005–2013. W 2024 roku BCRF opracowało program konserwacji, którego realizacja rozpoczęła się w bieżącym roku we współpracy z Białostockim Ośrodkiem Kultury. Renowację zrealizował artysta plastyk i konserwator Bartosz Markowski.
W odsłonięciu macewy oraz prezentacji nowego ogrodzenia (finansowanego przez Miasto Białystok) i bramy (ufundowanej przez Fundację Rodziny Nissenbaumów) uczestniczyli licznie zaproszeni goście, w tym Michael Schudrich, Naczelny Rabin Polski, przedstawiciele BCRF, Josh Degen oraz Wojciech Lygus, a także Rafał Rudnicki, Zastępca Prezydenta Miasta Białegostoku. Obecność Magdaleny Barbaś, członkini rodziny Zamenhofów, której prababcia była siostrą Ludwika Zamenhofa, stanowiła szczególne wyróżnienie.
Dr Martyna Faustyna Zaniewska, dyrektorka Białostockiego Ośrodka Kultury, podkreśliła:
„Czuję ogromną radość i wzruszenie, że spotykamy się w tak ważnym dniu. W świecie wciąż rosnących napięć i konfliktów czujemy jeszcze większą odpowiedzialność i potrzebę, aby pielęgnować pamięć o historii i tożsamości naszego miasta, a także wspierać wszelkie inicjatywy, które służą upowszechnianiu pamięci o spoczywających na cmentarzu przy ul. Wschodniej mieszkańcach Białegostoku, którzy tworzyli to miasto.”
Wydarzenie obejmowało także autorskie oprowadzanie po cmentarzu, które poprowadziła dr Heidi M. Szpek, historyczka i emerytowana profesor z Central Washington University, a także wiceprzewodnicząca Bialystok Cemetery Restoration Fund. Dr Szpek, która od dwudziestu lat bada żydowskie inskrypcje nagrobne w regionie, przybliżyła uczestnikom historię białostockiej gminy żydowskiej.
Uroczystość była efektem współpracy międzynarodowej i lokalnej. Bialystok Cemetery Restoration Fund (BCRF), założona w 2016 roku, angażuje wolontariuszy z USA, Izraela, Niemiec, Kanady oraz Polski w prace renowacyjne na cmentarzu. Organizacja do tej pory odrestaurowała ponad 3500 nagrobków oraz udokumentowała dane dotyczące ponad 5000 płyt nagrobnych.
Sora Zamenhof, bohaterka wydarzenia, była żoną Josela Wolfa Zamenhofa, brata Marka Zamenhofa, i matką siedmiorga dzieci. Niestety, zachowało się niewiele informacji dotyczących jej życia, w tym daty urodzin i śmierci. Odrestaurowanie jej nagrobka przyczynia się do lepszego poznania rodziny Zamenhofów.
Projekt otrzymał wsparcie finansowe ze środków Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, a partnerem przedsięwzięcia jest Bialystok Cemetery Restoration Fund (BCRF). Inwestycję wsparły także Miasto Białystok oraz Fundacja Rodziny Nissenbaumów.